از سرزمین های دور تا قهوه خانه های ایران: سفری  به تاریخچه تنباکو

تنباکو، گیاهی با برگ های پهن و سرنوشتی پر پیچ و خم، یکی از تاثیرگذارترین محصولات کشاورزی در تاریخ بشر بوده است. این گیاه که امروزه در اشکال مختلف استفاده می شود، داستانی به درازای هزاران سال دارد؛ از آیین های کهن سرخ پوستان آمریکا تا قهوه خانه های سنتی ایران. در این مقاله، سفری به گذشته خواهیم داشت و مسیر پرفراز و نشیب تنباکو را از کشف شدن تا به امروز مرور خواهیم کرد.

کشف تنباکو در قاره آمریکا

شواهد باستان شناسی نشان می دهد که مصرف تنباکو به حدود 6000 سال پیش در قاره آمریکا باز می گردد. سرخ پوستان بومی آمریکای مرکزی و جنوبی از برگ های تنباکو  در مراسم مذهبی، آیین های شفابخشی  و ارتباط با ارواح استفاده می کردند. آن ها تنباکو را «گیاهی مقدس» می دانستند و مصرف  آن را محدود به شمن ها و رهبران قبایل می کردند.

در فرهنگ مایاها و آزتک ها، تنباکو با نام «پیکیت» شناخته می شد و در مراسم تدفین نیز از آن استفاده می کردند. باستان شناسان در مقبره های کهن مکزیک دانه های تنباکو را در کنار اجساد کشف کرده اند که نشان دهنده اهمیت آیینی این گیاه است.

در 12 اکتبر 1492، کریستف کلمب و خدمه اش هنگام ورود به جزایر کارائیب، برای اولین بار با تنباکو مواجه شدند. رودریگو دِ خِرِس، یکی از ملوانان کلمب، گزارش داد که بومیان برگ های خشک شده را لوله کرده و دود آن را استنشاق می کنند. این نخستین برخورد ثبت شده اروپاییان با تنباکو بود.

تا اوایط قرن شانزدهم، تنباکو  به اروپا راه یافت. «ژان نیکو»، سفیر فرانسه در پرتغال، تنباکو را به دربار فرانسه معرفی کرد و آن را به عنوان دارویی معجزه آسا برای درمان میگرن و زخم های پوستی معرفی نمود. نام «نیکوتین» نیز از نام او گرفته شده است.

ورود تنباکو به ایران 

درباره تاریخ دقیق ورود تنباکو به ایران، روایت های مختلفی وجود دارد. مشهورترین روایت، آن را به دوره صفویه و حدود قرن یازدهم هجری قمری نسبت می دهد. پرتغالی ها که در بنادر جنوبی ایران مانند هرمز و بندرعباس حضور داشتند، نقش اصلی را در معرفی تنباکو به ایرانیان ایفا کردند.

شاه عباس اول صفوی در ابتدا با مصرف تنباکو مخالف بود و دستور محدودیت آن را صادر کرد. اما به تدریج، قلیان کشیدن در میان درباریان رواج یافت. در آن دوره، قلیان ها از جنس سفال و چوب ساخته می شدند و تنباکو به صورت خام و بدون طعم دهی مصرف می شد.

ژان شاردن، سیاح فرانسوی، که در دوره صفویه از ایران دیدن کرد، در سفرنامه خود نوشته است: «ایرانیان به قلیان چنان عادت دارند که گویی جزیی از وجودشان است. در هر کوی و برزنی، در هر خانه و دکانی، قلیان دیده می شود.»

دوره قاجار؛ عصر طلایی قلیان در ایران

دوره قاجار را می توان اوج شکوفایی فرهنگ قلیان در ایران دانست. در این دوره، قلیان از یک وسیله مصرف ساده به یک اثر هنری تبدیل شد. قلیان های نفیس با بدنه های نقره ای، میناکاری شده و حتی مرصع به جواهرات، در خانه های اعیان و اشراف رواج یافت.

قهوه خانه ها در این دوره به مراکز اصلی اجتماع مردان تبدیل شدند. این فضاها نه تنها محلی برای نوشیدن چای و کشیدن قلیان، بلکه مرکزی برای تبادل نظر، شنیدن شاهنامه خوانی و نقالی بودند.

ناصرالدین شاه قاجار یکی از مشهورترین قلیان کش های تاریخ ایران است. او قلیان را در همه جا همراه خود می برد، حتی در سفر فرنگ. در سفرنامه های او بارها به قلیان اشاره شده است و روایت شده که ناصر الدین شاه روزانه 30 الی 40 سر قلیان می کشید.